Historia i dziedzictwo

Poznaj nasze początki

Historia kościoła Św. Krzysztofa

Początki

 

Pierwsza wzmianka źródłowa o kościele poprzedzającym obecną budowlę gotycką, pochodzi z roku 1268, kiedy to bp wrocławski Tomasz I przekazuje w testamencie imiennie wymienionym świątyniom wrocławskim, wśród nich naszemu, jeden skojec srebra i świecę dwufuntową.

Kościół nosił wezwanie Św. Marii Egipcjanki i znajdował się poza ówczesnym obszarem miasta, na zewnątrz obiegającej go fosy i obwarowań obronnych, na pd.-zach. od (późniejszej) Bramy Oławskiej.

Metrykę kościoła należy cofnąć przynajmniej o kilkadziesiąt lat i uznać jego istnienie równolegle do kościołów, m.in. Św. Wojciecha, Św. Marii Magdaleny i Św. Maurycego, a zatem do okresu jeszcze przedlokacyjnego Wrocławia.

Kuśnierze

 

W r. 1291 skierowano wody Oławy do wewnętrznej fosy wokół miasta, co podniosło jej wartość użytkową – gospodarczą; wzdłuż jej biegu wznosi się wówczas młyny i inne urządzenia wymagające bieżącej wody, m.in. garbarnie. Fakt ten pozwala zrozumieć obecność i rangę kuśnierzy w życiu naszego kościoła; od XIV w. notujemy coraz częściej ich fundacje: pierwsza źródłowa fundacja z 1343 r. mówi o zapisie 70 grzywien na budowę ołtarza, który w przyszłości pozostać miał ołtarzem pod patronatem cechu.

W r. 1416 kuśnierz Grzegorz Deutschlender ofiaruje kościołowi 12 grzywien rocznego czynszu w celu utrzymania kapłana znającego język polski i niemiecki. Fakt ten dowodzi, że kościół obejmował swoją działalnością duszpasterską społeczność polskojęzyczną, także rzemieślniczą, zamieszkującą część miasta w obrębie ulicy oławskiej, nazywanej w najstarszych księgach rachunkowych Wrocławia „quartale pellificum”.

Nowy kościół

 

Na przełomie XIV i XV w. buduje się obecny, gotycki kościół. Znamy budowniczego sklepień – mistrza Heinricha Frankensteina, z którym w r. 1409 zawarto umowę o wykonanie tych prac. Na II dekadę XV w. przyjąć można, że kościół ten – bez późniejszych przybudówek i wieży ukończonej w 1461 r. – w pełni funkcjonuje. Jest to budowla jednonawowa, trójprzęsłowa, opięta przyporami, z prezbiterium wydzielonym ostrołukową arkadą tęczową, zamkniętym pięciobocznie. Sklepienie korpusu – sieciowe (rzadkie naŚląsku), a w prezbiterium krzyżowo-żebrowe. Okna dwustronnie rozglifione, z maswerkami (po wojnie nie odtworzonymi). Wieża (podwyższona w 1575 r., w 1698 r. zwieńczona hełmem barokowym) dzielona gzymsami – czterokondygnacjowa, przylega do kościoła od strony pn.-zach. Dach kościoła dwuspadowy.

KOŚCIÓŁ MNIEJSZOŚCI

Do 1945 r. w kościele gromadzili się Polacy żyjący w Breslau – dziś modlą się w nim Niemcy mieszkający we Wrocławiu i okolicach

Reformacja

 

Reformacja pojawia się we Wrocławiu wcześnie: pierwsze nabożeństwo w jej duchu odprawił Johann Hess w głównym kościele miejskim Św. Marii Magdaleny, któremu podporządkowany był – jako filialny – kościół Św. Krzysztofa.

Tak, jak inne kościoły luterańskie, również naszą świątynię dostosowywano do nowych wymagań liturgicznych i pasterskich, przekształcano wnętrze pod kątem funkcjonalności. Wkrótce po roku 1600 zbudowano w nawie empory, wsparte na 6 drewnianych kolumnach, dekorowanych plecionką warkoczową. Początkowo za ambonę służyło drewniane krzesło, tzw. kaznodziejskie, w XVII w. zastąpione właściwą kazalnicą, umieszczoną na ścianie przy łuku tęczowym, po stronie północnej; w jej polach przedstawiono czterech ewangelistów z ich atrybutami oraz chrzest Jezusa w Jordanie, a na podniebiu baldachimu – gołębicę, symbol Ducha Św., wyżej anioły trzymające Arma Christi, a w zwieńczeniu ambony – Zmartwychwstały Chrystus. W prezbiterium umieszczono chrzcielnicę; od roku 1765 do końca ostatniej wojny była to skromna barokowa, polichromowana chrzcielnica.

Na belce tęczowej pozostał gotycki, duży drewniany krucyfiks z końca XIV w., a w pobliżu łuku tęczowego stała figura Chrystusa Frasobliwego.

Duszpasterstwo

 

Duszpasterstwo kościoła od najdawniejszych czasów obejmowało w dużym stopniu społeczność polskojęzyczną. Potwierdza to wspomniana już fundacja z 1416 r. oraz wcześniejsza wzmianka źródłowa z 1411 r., mówiąca o tutejszym polskim kaznodziei, Mikołaju Zedlitzu, i późniejsze w długim okresie czasu fakty, jak obecność w inwentarzach księgozbioru kościoła z lat 1688 i 1755, biblii, katechizmów i śpiewników w języku polskim. W kościele działali zasłużeni i znani nam duszpasterze ewangeliccy, jak Mikołaj Siderius z Lubelszczyzny, drugi po Michale Bucku (1550-1560) polskojęzyczny duszpasterz, nabywca licznych polskich książek dla kościelnej biblioteki; Michael Kush (Kusz) (ok. 1600-1654 r.), autor słownika niemiecko-polsko-łacińskiego (1646 r.); Paweł Twardy (1737-1807), cieszynianin, wydawca „Postylli S. Dambrowskiego”, „Modlitw dla nabożeństwa chrześcijanina”. Nabożeństwa i kazania w języku polskim odbywały się tutaj niemal do końca XIX w.

Zniszczenie i odbudowa

 

W 1945 r. kościół został zniszczony w 75% i z dawnego wyposażenia nie zachowało się prawie nic. Kościół poddano odbudowie, która ciągnęła się do lat 70.

Do regotyzowanego, oczyszczonego z tynków, kościoła, przeniesiono z kościoła ewangelickiego w Masłowie koło Trzebnicy, XVI. w. (wykonany po 1592 r.) tryptyk. Wszafie ołtarza przedstawienie ukrzyżowania Chrystusa na tle Jerozolimy, pod krzyżem po lewej stronie postacie starotestamentowe: Mojżesz i Dawid, po przeciwnej – śś. Paweł i Jan Chrzciciel. W zwieńczeniu ołtarza – Zmartwychwstały Chrystus; w skrzydłach otwartych płaskorzeźbione wyobrażenia czterech ewangelistów, którym towarzyszą sentencje z czterech Ewangelii; na rewersie – 4 malowane sceny. Z kaplicy w Słupcu koło Nowej Rudy przeniesiono ambonę, ławki, chrzcielnicę oraz organy.

Obecnie kościół św. Krzysztofa, tak jak przez wieki służył mniejszości polskiej, tak dziś gromadzi wokół siebie mieszkańców Wrocławia i Dolnego Śląska, których językiem ojczystym jest niemiecki.

Ołtarz kościoła św. Krzysztofa

otwarty

Średniowieczny kościół św. Krzysztofa we Wrocławiu, leżący na granicy Starego Miasta i nieco na obrzeżu najczęściej uczęszczanych tras wycieczkowych, skrywa w swych wiekowych murach niezwykłe i bezcenne dzieło sztuki. Jest nim manierystyczny ołtarz drewniany pochodzący z niewielkiego, wiejskiego kościoła Matki Bożej Nieustającej Pomocy (dawniej Świętej Trójcy) w Masłowie koło Trzebnicy. To arcydzieło śląskiej rzeźby w 1958 r. znalazło swoje bezpieczne schronienie w stolicy Dolnego Śląska, w luterańskiej świątyni przy pl. św. Krzysztofa.

Doprawdy trudno wyobrazić sobie lepsze miejsce dla jego ekspozycji – ten wykonany zapewne przez wrocławskiego rzeźbiarza w latach 1591/1592 tryptyk zawiera w swym programie ideowym kwintesencję luterańskiej konfesji. Nigdzie na Śląsku nie znajdziemy tak dobitnie ukazanego w plastycznej redakcji przekazu odwołującego się do tożsamości wyznaniowej uczniów i naśladowców dra Marcina Lutra.

Centrum ołtarza wypełnia scena „Alegorycznego Ukrzyżowania”, w którym to przedstawieniu figurze ukrzyżowanego Chrystusa towarzyszy grupa postaci – Mojżesz i Dawid z jednej, Apostoł Paweł i Jan Chrzciciel z drugiej strony krzyża. Są oni tutaj świadkami i orędownikami ofiary Syna Bożego. Dalszymi nowotestamentowymi postaciami poświadczającymi „prawdę męki Zbawiciela” są Ewangeliści – ich popiersia zostały umieszczone w kwaterach awersów skrzydeł. Na rewersach znajdują się malowane przedstawienia – Wizji EzechielaOfiary Abrahama oraz Sądu OstatecznegoNiesienia Krzyża. Nieruchome skrzydła zewnętrzne ołtarza mieszczą malowane medaliony z przedstawieniami personifikacji Cnót – WiaryMiłosierdzia. Partia centralna ołtarza od góry zamknięta jest wydatnym gzymsem, a całość wieńczy figura Chrystusa Zmartwychwstałego. Poniżej, na fryzie belkowania, zamieszczona jest inskrypcja – fragment Ewangelii św. Mateusza (Mat. 28,20). W dolnej partii ołtarza znajduje się prostokątna nisza, którą niegdyś wypełniało przedstawienie Ostatniej Wieczerzy. Ołtarz wyróżnia się bogactwem zdobiących go manierystycznych zestawów ornamentalnych.

inspiracje_oltarz

W partii predelli ołtarza znajduje się prostokątna nisza niegdyś zajęta przez reliefowe przedstawienie sceny Ostatniej Wieczerzy. Dzisiaj brak jest także licznych fragmentów dopełniających przede wszystkim program ikonograficzny przedstawienia centralnej szafy i zwieńczenia retabulum. Nie ma już pelikana karmiącego młode (w tle po prawej), feniksa odradzającego się z popiołu (w tle po lewej), sceny Wywyższenia Węża Miedzianego (po lewej stronie drzewca krzyża), tablic inskrypcyjnych trzymanych przez Dawida i św. Pawła, a pod krzyżem brak kwoki przykrywającej skrzydłami kurczęta. W przeszłości po bokach figury Chrystusa Zmartwychwstałego – trzymającego nie tak jak obecnie krzyż, ale chorągiewkę rezurekcyjną – były także jeszcze dwie rzeźby aniołów.

Wzorcem dla umieszczonego w centralnej szafie retabulum „Alegorycznego Ukrzyżowania” był miedzioryt z ok. 1570 r. Hieronima Wierixa według Krispina van den Broecke’a. Do tej pory był to jedyny wzorzec graficzny, który udało się ustalić. Wzorców graficznych użyto także podczas pracy nad przedstawieniami: 1) czterech Ewangelistów na awersach skrzydeł ołtarza; 2) malarskimi podobiznami Cnót: MiłosierdziaWiary w jego uszakach [Wzorem były grafiki z ok. 1590 r. Jacoba Mathama wg Hendricka Goltziusa]; 3) czterema obrazami na awersie skrzydeł bocznych: Wizja Ezechiela – wzorem miedzioryt Johanna I Sadelera wg Maartena de Vos (grafika wchodzi w skład serii „XII. Fidei Apostolici Symbola Iconibvs Artificiosiss ab Thomas de Leu in lucem edite”). Sąd Ostateczny – wzorem grafika z ok. 1590 r. Johanna I Sadelera wg Christopha Schwartza. Niesienie Krzyża – wzorem grafika Aegidiusa Sadelera z 1590 r. wg Hansa von Aachen [miedzioryt ze składającej się z 13 grafik serii „Salus Gerneris Humani”]. Ofiara Abrahama – wzorem pośrednim sztych Crispina de Passe wg Maartena de Vos.

Ta rozbudowana struktura rzeźbiarska i malarska w swej wymowie ideowej służyła przede wszystkim dobitnemu podkreśleniu roli Chrystusa w dziele Zbawienia; wskazaniu na niego jako Mesjasza, o którym pisali prorocy i którego słowa przekazali Ewangeliści oraz Apostoł Paweł. Była wreszcie „wykładem istoty śmiertelnej ofiary Chrystusa, która jest źródłem łaski i gwarancją życia wiecznego”.

dr hab. Piotr Oszczanowski
Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego

zamkniety