Pytania i odpowiedzi

Kto wybuduje ten instrument?

Przeprowadzony przetarg w kwietniu 2016 r. wygrała firma Johannes Klais Orgelbau z Bonn w Niemczech. Ten istniejący od 1882 roku zakład, jest obecnie jednym z najlepszych na świecie zajmujących się budową organów piszczałkowych. Klais wybudował między innymi instrumenty w katedrze w Kolonii, w katedrze św. Jadwigi w Berlinie, w Narodowym Centrum Sztuki w Pekinie, w Filharmonii Krakowskiej, a także prospekt organowy w Narodowym Forum Muzyki we Wrocławiu. O firmie można przeczytać więcej na jej stronie internetowej.

Czy nie można budować mniejszych/tańszych organów?

Oczywiście, można. Tak samo można większe i droższe. Planując nowy instrument postawiliśmy sobie pewne cele, które po wybudowaniu organów powinny być przy ich pomocy realizowane. Owe cele i założenia były konsultowane w szerokim gronie organistów i organologów. Wnioski zostały zapisane w koncepcji instrumentu i dokumentach przetargowych. Z nich właśnie wynika aktualna koncepcja instrumentu.

Czy nie lepiej wybudować organy na Sępolnie? Tam jest większa empora.

Na Sępolnie znajduje się kościół, który użytkujemy kilka razy w roku. Nie ma najmniejszego sensu instalować w nim nowych organów, tym bardziej, że budynek świątyni nadal nie został przywrócony do stanu pierwotnego, sprzed przebudowy na kino. Empora w kościele św. Krzysztofa nie jest za mała na projektowane organy. Przed przystąpieniem do projektu wszystko zostało policzone i rozrysowane przez profesjonalistów, a więc organmistrzów i architektów.

Komu mają służyć nowe organy?

Naszym celem jest połączenie trzech wymiarów funkcjonowania instrumentu: liturgicznego, koncertowego i dydaktycznego. Prócz tych dwóch pierwszych, niejako naturalnych dla kościoła, chcemy także skoncentrować się na edukacji młodych muzyków, którzy przy nowych organach będą mogli doskonalić swoje umiejętności.

Czy nie lepiej rozbudować organy Schlaga?

Inwestowanie w stary instrument Schlaga/Szydłowskiego byłoby niegospodarnością. Gdybyśmy chcieli wykonać prace przy starych organach (bez ich rozbudowy), mające na celu osiągnięcie standardów obecnie obowiązujących w organmistrzostwie, musielibyśmy zakupić nową dmuchawę, przenieść dmuchawę i miech do wnętrza kościoła (ze względu na znaczne różnice w temperaturze i wilgotności powietrza), zmienić trakturę na elektropneumatyczną, zamówić nowe klawiatury, dobudować 3 klawisze w klawiaturze nożnej i 2 w klawiaturach ręcznych, wymienić wszystkie stare piszczałki cynkowe na piszczałki cynowe. Ze starego instrumentu więc zostałyby wiatrownice (wykonane w 1993 r., a nie przez firmę Schlag) i piszczałki drewniane (3 głosy na 12), czyli… wybudowalibyśmy de facto nowe organy. A to dopiero początek, ponieważ pytanie dotyczy rozbudowy. Żeby ze starych organów uczynić instrument przydatny zarówno do liturgii, koncertów i dydaktyki, musielibyśmy je rozbudować przynajmniej do tylu głosów, ile organy w naszym kościele miały przed II wojną światową, a więc do 25. Jaki zatem miałoby sens to całe przedsięwzięcie? Zamiast wybudować niezawodny technicznie nowy spójny instrument, otrzymalibyśmy wątpliwej jakości efekt licznych przeróbek i „poprawiania po poprzednikach”.

Czy nie można kupić używane organy: lepsze od Schlaga, ale mniejsze od tych planowanych?

To jest droga na skróty, a jak wiadomo chodzenie na skróty nie jest niczym dobrym. Organy to nie fortepian, nie produkuje się ich fabrycznie. Projektuje się je do konkretnego wnętrza, żeby dobrze współpracowały z jego akustyką, z przestrzenią w której mają stać, a także żeby nie były ani za ciche, ani za głośne (patrz: wcześniejsze pytanie).

Po drugie: to, że ktoś sprzedaje organy ma jakieś swoje powody. Owszem, czasami jest tak, że kościół jest likwidowany i instrument nie jest już potrzebny. Zazwyczaj jednak parafia decyduje się na nowy, lepszy instrument, bo stary nie spełnia oczekiwań. Niestety obecnie do Polski często trafiają właśnie takie instrumenty, zbudowane w latach 50., 60. XX wieku, wykonane z materiałów niskiej jakości, o brzydkiej ordynarnej intonacji. Dlaczego takie instrumenty są kupowane? Bo są tanie. Parafie chcą mieć szybko instrument. Wolą mieć już teraz jakikolwiek za 100 000 EUR, niż zbierać 1 000 000 EUR przez 10 lat. To jest właśnie pójście na skróty.

Po co nam nowe, kolejne organy?

Na to pytanie trudno odpowiedzieć w taki sposób, by każdego zadowolić, jest to bowiem pytanie z gatunku „Po co malować ten pokój, skoro ostatni raz był malowany ledwo 20 lat temu? Po co pisać nowe książki, skoro tyle ich już napisano? Po co organizować koncerty, skoro można słuchać muzyki z płyty”? Itd.

Czy nowe organy nie będą za duże/za głośne do tak małego kościoła?

Nie ma czegoś takiego, jak „za duże/za głośne” organy. Organy projektuje się dla osiągnięcia bogactwa barw i różnorodności współbrzmień poszczególnych głosów, a nie dla osiągnięcia określonej głośności brzmienia. Oczywiście, ilość registrów ma wpływ na potencjalną maksymalną głośność instrumentu, ale przede wszystkim zależy ona od tzw. intonacji i ciśnienia podawanego powietrza. Organmistrz potrafi wykonać organy o 10 głosach, które będą brzmiały głośniej niż inne o 50 głosach. Wszystko zależy od wyżej wymienionych czynników: intonacji i ciśnienia. Gdy uczyłem się u prof. Klemensa Kaminskiego, lekcje odbywały się w szkole na organach o 48 registrach, w sali znacznie mniejszej niż nasz kościół. Instrument ten brzmiał doskonale, a jego wolumen był adekwatny do przestrzeni, którą miał wypełnić.

Czy do nabożeństw nie wystarczają organy Schlaga? Dlaczego potrzebujemy organów do koncertów?

To pytanie mnie zaskakuje. Czy do liturgii są potrzebne inne organy, niż do koncertów? Gorsze? Moje rozumowanie jest zupełnie odwrotnie. Najpierw myślę o liturgii, a dopiero potem o koncertach i kursach dla studentów.

Wracając do pytania “czy Schlag lub mniejsze organy nie wystarczą?” Żeby na nie odpowiedzieć, trzeba byłoby najpierw pytającego spytać o jego oczekiwania, a następnie się do nich ustosunkować. Wiemy przecież, że są pośród nas tacy ludzie, którym jest zupełnie obojętna jakość muzyki w kościele (lub w ogóle muzyki). Od nich możemy pociągnąć skalę, sięgającą aż do ludzi, dla których ta muzyka i jej jakość jest bardzo ważna. Jaką zatem miarą mielibyśmy zbadać “wystarczalność” pewnych rozwiązań?

Informacje techniczne

Organy będą funkcjonować zarówno jako instrument liturgiczny, koncertowy solowy oraz współdziałający z zespołami wokalnymi i instrumentalnymi – predysponowany przede wszystkim do wykonywania muzyki od romantyzmu (szczególnie kręgu niemieckiego) po współczesność – a także jako instrument dydaktyczny.

Podstawowa struktura instrumentu będzie miała swą genezę w myśli organmistrzowskiej Eberharda Friedricha Walckera z połowy XIX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem jego instrumentów w Schrambergu (Opus 46, rok budowy 1844), w Hoffenheim (Opus 62, rok budowy 1846) i w Neuhausen (Opus 120, rok budowy 1854). Idea stylistyczno-brzmieniowa została w sposób subtelny rozszerzona o rozwiązania inspirowane anglosaską myślą organmistrzowską: werk Solo, ekstensje i transmisje.

Menzuracja i geometria piszczałek oraz ich późniejsza intonacja swą genezę będą miały w opisanym wyżej kręgu referencyjnym, przy czym owe obliczenia i działania organmistrzowskie będą podlegały zmianom w kontekście uprzednio zbadanej przez Wykonawcę akustyki kościoła i będą musiały zapewnić brzmienie masywne, ciepłe, pozbawione ostrości, przy jednoczesnym dopasowaniu wolumenu zaplanowanego dużego aparatu brzmieniowego do bardzo małej kubatury wnętrza świątyni;
Wykonawca opracuje dobór ciśnień zróżnicowany zarówno w ramach całych organów (poszczególne werki), jak i w ramach sekcji (poszczególne grupy głosów);
Materiały użyte do budowy piszczałek poszczególnych rejestrów będą dobrane w zgodzie z tymi użytymi w instrumentach referencyjnych, zapewniając charakterystyczne brzmienie, właściwe dla preferowanego stylu organów;

Organy będą posiadały kontuar stacjonarny umieszczony na emporze przed szafą organową w taki sposób, by grający siedział przodem do ołtarza. Architektonika kontuaru ma w jak największym stopniu odzwierciedlać oryginalne stoły gry Walckera z podanego kręgu referencyjnego;
Klawiatury manuałowe otrzymają okładzinę kościaną dla klawiszy diatonicznych oraz hebanową dla klawiszy chromatycznych; klawiatura pedałowa zostanie wykonana z dębu, jako płaska o równoległym układzie klawiszy; cis0 klawiatury pedałowej będzie umieszczone pod cis1 klawiatur manuałowych; zakres klawiatur manuałów: C-c4, zakres klawiatury pedału: C-g1;
Włączniki rejestrowe zostaną wykonane jako cięgła umieszczone tarasowo po obu stronach manuałów i zostaną wyposażone w porcelanowe szyldy zawierające numer porządkowy, nazwę głosu, stopaż i, w odpowiednich przypadkach, ilość chórów;

Instrument musi zostać wyposażony w setzer z min. 100 000 kombinacji, posiadający funkcje odczytywania, zapisywania, wymazywania i kopiowania kombinacji rejestrów, wyposażony w wymienne nośniki danych w postaci dysków zewnętrznych (usb pendrive). Urządzenie zostanie ukryte w wysuwanej szufladzie. Wykonawca zobowiąże się do darmowego dostarczania aktualizacji oprogramowania;
Kontuar będzie posiadać wbudowane urządzenie midi umożliwiające zapis gry i jej odtwarzanie oraz innych danych zapisanych w formacie .mid lub .midi. Wymagane będą również klasyczne wyjścia i wejścia midi, a także gniazdo usb umożliwiające zapis na dyskach zewnętrznych i odtworzenie zapisu z nich. Urządzenie zostanie ukryte w wysuwanej szufladzie;

Podział klawiatury pedałowej programowalny w zakresie G-g. Część basowa obsługująca głosy sekcji pedału, część dyszkantowa obsługująca kopulacje [przy włączeniu podziału automatyczne przełączenie na trakturę elektryczną dla klawiatury nożnej];
Sostenuto dla wszystkich manuałów;
Crescendo z 4 programowalnymi przebiegami, sterowane wałkiem;
Uchylne pedały dla: żaluzji II i III manuału oraz Windschweller głosu Klarinette. Wałek crescendo umieszczony centralnie, następnie na prawo od niego ww. pedały;

Pulpit drewniany, zespolony stylistycznie z szafą organową lub z przeziernego tworzywa sztucznego;
Wymagane będzie stosowne oświetlenie oraz ławka z regulowaną wysokością i wskaźnikiem wysokości ustawienia;
Przyciski działające w trybach „załączony” / „wyłączony” mają być skonstruowane w taki sposób, by być podświetlonymi w trybie „załączony”;
Włączniki obsługujące te same funkcje mają być ze sobą sprzężone;
Opisy wszystkich elementów kontuaru zostaną wykonane w języku niemieckim.

W organach zostanie zastosowana traktura mechaniczna dla sekcji I i II manuału oraz pedału, a także elektryczna dla sekcji manuału III. Traktura mechaniczna zostanie zdublowana przez trakturę elektryczną – dla obsługi urządzeń jej wymagających.
Organy zostaną wyposażone w zespół miechów fałdowych zasilanych dmuchawami elektrycznymi.

W instrumencie zostaną zamontowane mechaniczne wiatrownice stożkowe;
Rozmieszczenie i ilość wiatrownic zostanie zaprojektowana przez Wykonawcę w taki sposób, by osiągnąć optymalną projekcję dźwięku poszczególnych sekcji organów, przy jednoczesnym założeniu, że sekcja III manuału znajdzie się w dawnym pomieszczeniu kantoratu;
Wiatrownice, na których znajdą się głosy językowe, zostaną wyposażone w przyciski umożliwiające strojenie tych głosów przez jedną osobę.

Konstrukcja szaf ekspresyjnych będzie musiała zapewnić optymalne wytłumienie wolumenu sekcji podczas zamknięcia żaluzji;
Żaluzje szaf ekspresyjnych będą sterowane mechanicznie i zostaną wyposażone w lamele pionowe, uchylane zbiorczo;
Manuał III umieszczony w dawnym pomieszczeniu kantoratu zostanie zabudowany dwoma ścianami wyposażonymi w żaluzje.

Etapy

  1. Wykonanie planów technicznych i wykonawczych
  2. Wykonanie i instalacja konstrukcji nośnej, szafy organowej oraz prospektu bez piszczałek
  3. Wykonanie i instalacja wiatrownicy, systemu kanałów powietrznych, miechów oraz piszczałek manuału III wraz z wykonaniem żaluzji ekspresyjnych
  4. Wykonanie i instalacja stołu gry, traktury mechanicznej manuału I oraz kanałów powietrznych manuałów I i II oraz pedału
  5. Wykonanie i instalacja wiatrownicy oraz piszczałek manuału I
  6. Wykonanie i instalacja wiatrownicy, traktury mechanicznej oraz piszczałek manuał II wraz z wykonaniem szafy ekspresyjnej
  7. Wykonanie i instalacja wiatrownicy, traktury mechanicznej oraz piszczałek pedału
  8. Wykonanie i instalacja piszczałek prospektowych